تا به حال برایتان پیش آمده که با وجود اینکه آدمِ رابطه قبلی‌تان با رابطه فعلی کاملاً متفاوت است، باز هم احساس کنید همان اتفاق‌های قبلی در حال تکرار شدن هستند؟
یک بار رابطه‌تان به خاطر بی‌اعتمادی به مشکل می‌خورد، بار دیگر به خاطر فاصله عاطفی و بار دیگر به خاطر دعواهایی که هر بار به یک شکل تکرار می‌شوند.
و شاید یک جایی از خودتان بپرسید:
«چرا من همیشه به همین نقطه می‌رسم؟»
«چرا هر بار فکر می‌کنم این رابطه فرق دارد، اما دوباره همان مشکلات شروع می‌شود؟»
«چرا وقتی می‌ترسم طرف مقابلم را از دست بدهم، رفتاری می‌کنم که انگار خودم رابطه را بیشتر از قبل خراب می‌کنم؟»
پاسخ همیشه این نیست که ما آدم‌های اشتباهی را انتخاب می‌کنیم.
گاهی لازم است کمی عمیق‌تر نگاه کنیم و ببینیم خودمان در رابطه چه الگوهایی را تکرار می‌کنیم.
الگوهایی که در طول زندگی شکل گرفته‌اند، می‌توانند بر شیوه‌ای که خودمان را می‌بینیم، رفتار دیگران را تفسیر می‌کنیم، به تعارض پاسخ می‌دهیم و نیازهایمان را در رابطه بیان می‌کنیم اثر بگذارند.
در طرحواره‌درمانی نیز یکی از موضوعات مهم، شناخت الگوهای عمیقی است که ممکن است در موقعیت‌های مختلف، به‌ویژه در روابط نزدیک، فعال شوند.
پژوهش‌ها نیز نشان داده‌اند که طرحواره‌های ناسازگار اولیه با مشکلات بین‌فردی ارتباط دارند؛ البته این ارتباط به این معنا نیست که وجود یک طرحواره، به‌تنهایی علت قطعی یک مشکل در رابطه است.
الگوهای شخصیتی در رابطه چگونه خودشان را نشان می‌دهند؟
شخصیت فقط مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی نیست که در ذهن ما وجود داشته باشد.
ما بخش مهمی از ویژگی‌ها و الگوهای خودمان را در رابطه با دیگران نشان می‌دهیم؛ در نحوه نزدیک شدن، اعتماد کردن، حل تعارض، ابراز ناراحتی، درخواست کمک و حتی در اینکه وقتی احساس ناامنی می‌کنیم چه واکنشی نشان می‌دهیم.
برای مثال، فرض کنید همسر شما چند ساعت دیرتر از معمول به پیام‌تان پاسخ می‌دهد.
ممکن است یک نفر با خودش بگوید:
«احتمالاً سرش شلوغ بوده.»
اما فرد دیگری ممکن است خیلی سریع به این نتیجه برسد:
«حتماً دیگر برایش مهم نیستم.»
یا:
«شاید از من ناراحت شده.»
یا حتی:
«شاید شخص دیگری وارد زندگی‌اش شده.»
اتفاقی که افتاده یکی است، اما برداشت دو نفر از آن اتفاق می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.
و همین برداشت می‌تواند احساس و رفتار بعدی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
ما همیشه به اتفاق‌ها واکنش نشان نمی‌دهیم؛ به معنایی که به آنها می‌دهیم هم واکنش نشان می‌دهیم
یکی از نکات مهم در شناخت الگوهای رابطه این است که بین اتفاق، برداشت و واکنش تفاوت قائل شویم.
مثلاً:
همسر شما دیر به خانه می‌رسد.
این «اتفاق» است.
اما اینکه با خودتان فکر کنید:
«برای من اهمیتی قائل نیست.»
یک «برداشت» است.
حالا ممکن است بر اساس همین برداشت، عصبانی شوید، اعتراض کنید، پیام‌های زیادی بفرستید یا تصمیم بگیرید دیگر با او صحبت نکنید.
بنابراین چیزی که رابطه را تحت تأثیر قرار می‌دهد فقط اتفاق اولیه نیست؛ تفسیر ما از آن اتفاق و رفتاری که بعد از آن نشان می‌دهیم هم اهمیت دارد.
اینجاست که بعضی الگوهای قدیمی می‌توانند خودشان را نشان دهند.
چرا بعضی افراد در رابطه دائماً به دنبال اطمینان هستند؟
گاهی فردی که مرتب می‌پرسد:
«دوستم داری؟»
«مطمئنی از من ناراحت نیستی؟»
«چرا دیر جواب دادی؟»
«هنوز می‌خواهی با من باشی؟»
لزوماً قصد کنترل کردن طرف مقابل را ندارد.
ممکن است پشت این رفتار، ترس از دست دادن رابطه و نیاز شدید به اطمینان و امنیت وجود داشته باشد.
اما اگر این نگرانی به شکل مداوم خودش را نشان دهد، ممکن است به رابطه فشار وارد کند.
فرد برای اینکه احساس امنیت کند، بیشتر سؤال می‌پرسد و بیشتر پیگیری می‌کند.
طرف مقابل ممکن است این رفتار را فشار، کنترل یا بی‌اعتمادی تجربه کند و برای کم کردن تنش، فاصله بگیرد.
حالا فاصله گرفتن او، اضطراب نفر اول را بیشتر می‌کند.
در نتیجه، او دوباره بیشتر پیگیری می‌کند.
و اینجا یک چرخه شکل می‌گیرد:
اضطراب ⬅️ پیگیری بیشتر ⬅️ احساس فشار ⬅️ فاصله گرفتن ⬅️ اضطراب بیشتر
اگر این چرخه بارها تکرار شود، هر دو نفر ممکن است احساس کنند مشکل اصلی «طرف مقابل» است.
در حالی که گاهی لازم است به چرخه‌ای که بین آنها شکل گرفته نگاه کنیم.
وقتی یکی نزدیک می‌شود و دیگری فاصله می‌گیرد
این الگو در بسیاری از تعارض‌های زوجی دیده می‌شود.
یک نفر وقتی احساس می‌کند رابطه در حال فاصله گرفتن است، بیشتر تلاش می‌کند صحبت کند، مسئله را همان لحظه حل کند یا از طرف مقابل اطمینان بگیرد.
نفر دیگر ممکن است همین رفتار را فشار تجربه کند و ترجیح دهد سکوت کند، از بحث فاصله بگیرد یا گفتگو را به زمان دیگری موکول کند.
اما این فاصله گرفتن ممکن است اضطراب نفر اول را بیشتر کند.
او دوباره بیشتر پیگیری می‌کند.
و طرف مقابل دوباره بیشتر فاصله می‌گیرد.
در چنین شرایطی، معمولاً هر دو نفر روایت خودشان را دارند:
«اگر او از من فاصله نمی‌گرفت، من این‌قدر پیگیری نمی‌کردم.»
و دیگری می‌گوید:
«اگر او این‌قدر به من فشار نمی‌آورد، من مجبور نبودم فاصله بگیرم.»
از نگاه سیستمی، لازم است علاوه بر رفتار هر فرد، الگوی تعاملی بین دو نفر را هم ببینیم.
یعنی به جای اینکه فقط بپرسیم:
«چه کسی شروع کرد؟»
یا:
«چه کسی مقصر است؟»
بپرسیم:
«بین ما چه چرخه‌ای شکل گرفته است؟»
طرحواره‌ها چه ارتباطی با روابط ما دارند؟
در طرحواره‌درمانی، طرحواره‌ها الگوهای عمیق و نسبتاً پایداری هستند که بر نحوه نگاه فرد به خودش، دیگران و روابط اثر می‌گذارند.
پژوهش‌های انجام‌شده نیز ارتباط میان طرحواره‌های ناسازگار اولیه و مشکلات بین‌فردی را نشان داده‌اند. در یک فراتحلیل از ۴۹ مطالعه، بین این طرحواره‌ها و مشکلات بین‌فردی یک ارتباط مثبت در حد متوسط گزارش شد؛ با این حال، شواهد موجود برای نتیجه‌گیری درباره رابطه علّی محدود بود.
برای مثال، فردی که حساسیت زیادی به رهاشدگی دارد، ممکن است نسبت به نشانه‌های فاصله گرفتن طرف مقابل حساس‌تر شود.
فردی که الگوهای مرتبط با بی‌اعتمادی در او پررنگ است، ممکن است در موقعیت‌های مبهم، احتمال آسیب دیدن یا فریب خوردن را بیشتر در نظر بگیرد.
فردی که با نقص و شرم درگیر است، ممکن است یک انتقاد ساده از طرف همسر را به شکل گسترده‌تری تفسیر کند:
«من به اندازه کافی خوب نیستم.»
و فردی که الگوی اطاعت در او پررنگ است، ممکن است برای جلوگیری از تعارض، بارها نیازها و خواسته‌های خودش را نادیده بگیرد.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
هر رفتار، به معنای وجود یک طرحواره خاص نیست.
نمی‌توان صرفاً بر اساس چند رفتار، برای خودمان یا همسرمان تشخیص یا برچسب تعیین کنیم.
شناخت طرحواره‌ها نیازمند ارزیابی تخصصی است.
چرا ممکن است با آدم‌های متفاوت، مشکل مشابهی را تجربه کنیم؟
یکی از پرسش‌های مهم در روابط این است:
«اگر آدم‌های زندگی من متفاوت بوده‌اند، چرا مشکلاتم این‌قدر شبیه هم بوده‌اند؟»
گاهی بخشی از پاسخ می‌تواند در الگوهای خود ما باشد.
ممکن است افراد متفاوتی وارد زندگی ما شوند، اما ما در روابط مختلف:
● به نشانه‌های مشابه حساس شویم؛
● رفتارهای مشابهی داشته باشیم؛
● نیازهای خودمان را به شکل مشابهی بیان کنیم؛
● از تعارض به یک شکل فرار کنیم؛
● یا در موقعیت‌های مشابه، همان برداشت قبلی را داشته باشیم.
برای مثال، فردی که از صمیمیت می‌ترسد ممکن است وقتی رابطه جدی‌تر می‌شود، احساس فشار کند و فاصله بگیرد.
فرد دیگری ممکن است به دلیل ترس از رها شدن، وقتی طرف مقابل کمی فاصله می‌گیرد، بیش از حد پیگیری کند.
در هر دو حالت، اگر این واکنش‌ها بارها تکرار شوند، فرد ممکن است احساس کند:
«من همیشه همین مشکل را دارم.»
در حالی که شاید سؤال مهم‌تر این باشد:
«چه چیزی در من، در رابطه یا در تعامل بین ما دوباره فعال می‌شود؟»
آیا شخصیت ما ثابت است؟
اینکه بعضی ویژگی‌های شخصیتی نسبتاً پایدار باشند، به این معنا نیست که ما محکوم به تکرار یک رفتار برای همیشه هستیم.
شناخت یک الگو می‌تواند اولین قدم برای تغییر آن باشد.
به جای اینکه به خودمان بگوییم:
«من همینم.»
«من آدم شکاکی هستم.»
«من نمی‌توانم به کسی اعتماد کنم.»
«من همیشه در رابطه خراب می‌کنم.»
می‌توانیم سؤال دقیق‌تری بپرسیم:
«چه چیزی باعث می‌شود در این موقعیت چنین واکنشی نشان بدهم؟»
مثلاً:
وقتی همسرم دیر جواب می‌دهد، چه فکری از ذهنم می‌گذرد؟
چه احساسی پیدا می‌کنم؟
آیا این احساس فقط مربوط به همین اتفاق است؟
آیا تجربه‌های قبلی من در حال فعال شدن هستند؟
و مهم‌تر از همه:
واکنشی که الان نشان می‌دهم، به حل مسئله کمک می‌کند یا همان چرخه قدیمی را دوباره فعال می‌کند؟
همین مکث و مشاهده می‌تواند کمک کند بین احساس اولیه و رفتار نهایی، کمی فاصله ایجاد کنیم.
به جای پیدا کردن مقصر، چرخه رابطه را ببینیم
در بسیاری از تعارض‌های زوجی، هر دو نفر احساس می‌کنند حق با آنهاست.
یکی می‌گوید:
«من فقط می‌خواهم به حرفم گوش بدهد.»
دیگری می‌گوید:
«من فقط می‌خواهم این‌قدر به من فشار نیاورد.»
هر دو نفر ممکن است بخشی از واقعیت را تجربه کنند.
اما اگر فقط روی پیدا کردن مقصر تمرکز کنیم، ممکن است چرخه اصلی رابطه را نبینیم.
نگاه سیستمی کمک می‌کند بپرسیم:
«رفتار من چه واکنشی در تو ایجاد می‌کند و واکنش تو چه چیزی را در من فعال می‌کند؟»
این سؤال می‌تواند مسیر گفت‌وگو را تغییر دهد.
به جای:
«تو همیشه...»
می‌توانیم به سمت شناخت چرخه برویم:
«وقتی تو فاصله می‌گیری، من مضطرب می‌شوم و بیشتر پیگیری می‌کنم؛ وقتی من بیشتر پیگیری می‌کنم، تو بیشتر احساس فشار می‌کنی و فاصله می‌گیری.»
در اینجا مسئله دیگر فقط «تو» یا «من» نیست.
مسئله، چرخه‌ای است که بین ما شکل گرفته است.
از کجا بفهمیم یک الگوی تکرارشونده در رابطه داریم؟
اگر بعضی از این تجربه‌ها برایتان آشناست، شاید ارزش داشته باشد کمی بیشتر به الگوهای رابطه‌ای خودتان توجه کنید:
● در رابطه‌های مختلف، با وجود تفاوت آدم‌ها، به مشکلات مشابهی می‌رسید.
● موضوعات دعوا تغییر می‌کنند، اما پایان دعواها تقریباً همیشه شبیه هم است.
● وقتی طرف مقابل فاصله می‌گیرد، اضطراب یا خشم زیادی پیدا می‌کنید.
● وقتی طرف مقابل بیش از حد نزدیک می‌شود، احساس فشار می‌کنید.
● برای جلوگیری از دعوا، مرتب نیازها و خواسته‌های خودتان را نادیده می‌گیرید.
● یک رفتار کوچک طرف مقابل، احساس بسیار شدیدی در شما ایجاد می‌کند.
● بعد از تعارض، یکی از شما پیگیری می‌کند و دیگری فاصله می‌گیرد.
● بارها تصمیم گرفته‌اید واکنش متفاوتی نشان دهید، اما در لحظه دوباره همان رفتار قبلی تکرار شده است.
● احساس می‌کنید در روابط مختلف، همیشه یک نقش مشابه را بازی می‌کنید.
این نشانه‌ها به‌تنهایی تشخیص روان‌شناختی محسوب نمی‌شوند؛ اما می‌توانند سرنخ‌هایی برای شناخت بهتر خود و رابطه باشند.
آیا می‌توان الگوهای تکراری رابطه را تغییر داد؟
بله، اما تغییر معمولاً فقط با تصمیم گرفتن برای «دیگر این‌طور رفتار نکردن» اتفاق نمی‌افتد.
وقتی یک واکنش بارها تکرار شده باشد، ممکن است در موقعیت‌های هیجانی خیلی سریع فعال شود.
برای تغییر، ابتدا باید بتوانیم الگو را ببینیم:
چه چیزی آن را فعال می‌کند؟
چه فکری از ذهنم می‌گذرد؟
چه احساسی پیدا می‌کنم؟
چه رفتاری نشان می‌دهم؟
طرف مقابل چه واکنشی نشان می‌دهد؟
و بعد:
این چرخه در نهایت ما را به کجا می‌رساند؟
گاهی با افزایش آگاهی، تمرین مهارت‌های ارتباطی و تغییر شیوه گفت‌وگو می‌توان بخش‌هایی از این چرخه را تغییر داد.
اما زمانی که این الگوها عمیق، قدیمی یا بسیار تکرارشونده باشند، روان‌درمانی می‌تواند به شناخت دقیق‌تر ریشه‌ها و الگوهای فردی و رابطه‌ای کمک کند.
در زوج‌درمانی، تمرکز فقط روی این نیست که «چه کسی مشکل دارد»؛ بلکه می‌توان به الگوی تعامل زوج، تعارض‌ها، نیازهای هر دو نفر و چرخه‌ای که بین آنها شکل گرفته توجه کرد.
در طرحواره‌درمانی نیز می‌توان الگوهای عمیق‌تری را که در طول زندگی شکل گرفته‌اند و ممکن است در روابط نزدیک فعال شوند، بررسی کرد. شواهد پژوهشی موجود نیز نشان می‌دهند که طرحواره‌های ناسازگار اولیه با برخی مشکلات بین‌فردی ارتباط دارند و تغییر آنها یکی از محورهای مهم در رویکرد طرحواره‌درمانی است.
جمع‌بندی
گاهی مشکلی که امروز در رابطه تجربه می‌کنیم، فقط مربوط به اتفاق امروز نیست.
ممکن است یک رفتار ساده، احساس یا الگویی قدیمی را در ما فعال کند.
ما اتفاقی را به شکل خاصی تفسیر می‌کنیم، احساس خاصی پیدا می‌کنیم و بر اساس آن احساس واکنش نشان می‌دهیم.
طرف مقابل هم به رفتار ما واکنش نشان می‌دهد.
و اگر این چرخه بارها تکرار شود، ممکن است بعد از مدتی هر دو نفر احساس کنند:
«هر کاری می‌کنیم، باز هم به همین نقطه می‌رسیم.»
شناخت این چرخه می‌تواند کمک کند از نگاه «مقصر کیست؟» فاصله بگیریم و به سؤال مهم‌تری برسیم:
«چه الگویی بین ما تکرار می‌شود و من چه نقشی در ادامه پیدا کردن آن دارم؟»
شناخت الگو به معنای سرزنش خودمان نیست.
برعکس؛ وقتی الگو را می‌بینیم، امکان انتخاب بیشتری پیدا می‌کنیم.
ممکن است نتوانیم گذشته را تغییر دهیم، اما می‌توانیم به‌تدریج یاد بگیریم امروز با آنچه در گذشته آموخته‌ایم، واکنش‌های متفاوتی نشان دهیم.
اگر احساس می‌کنید در رابطه‌تان چرخه‌های تکراری مانند بی‌اعتمادی، فاصله عاطفی، وابستگی، تعارض‌های مداوم یا ترس از رها شدن شکل گرفته و با وجود تلاش‌های زیاد نمی‌توانید آنها را تغییر دهید، مشاوره تخصصی می‌تواند فرصتی برای شناخت دقیق‌تر این الگوها و بررسی راه‌های سالم‌تر برای ارتباط باشد.
برای دریافت مشاوره تخصصی زوج‌درمانی، خانواده‌درمانی و طرحواره‌درمانی می‌توانید برای رزرو جلسه اقدام کنید.
منابع
1. Janovsky, T., Rock, A. J., Thorsteinsson, E. B., Clark, G. I., & Murray, C. V. (2020). The relationship between early maladaptive schemas and interpersonal problems: A meta-analytic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(3), 408–447. https://doi.org/10.1002/cpp.2439
2. Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479.